2- Thánh Antôn Nguyễn Đích, Trùm họ
(gương: Gia đ́nh gương mẫu).
(bị bắt 3-7-1838, xử trảm 12-8-1838)
1.Tư cách vị tử đạo: Ông trùm Đích (Nguyễn Khiêm), sinh năm 1769 tại làng Chi Long xứ Nam Xang, tỉnh Hà Nội. Cha mẹ là người ngoan đạo, thấy họ Chi Long xa nhà thờ th́ bỏ họ ấy mà đem con đến ở làng Kẻ Vĩnh, nơi có nhà chung, có các linh mục ở gần để tiện đi nhà thờ. Ông bà đến làng Kẻ Vĩnh và xin nhập làng Kẻ Vĩnh. Ông Đích từ đó sinh sống tại làng này, ông lập gia đ́nh với người làng Kẻ Vĩnh và sinh được 10 người con.
Ông Đích là người hiền lành thật thà từ nhỏ, chẳng hề căi lẫy với ai bao giờ, ông không chửi mắng con cái hay nói nặng đến vợ bao giờ. Ông cũng chẳng cờ bạc rượu chè mà chỉ chuyên chú làm ăn và giữ đạo. Trong gia đ́nh, sáng tối cả gia đ́nh đều đọc kinh chung với nhau không bao giờ bỏ. Có người đă đến trọ nhà ông, sau này kể lại là chẳng bao giờ trốn được đọc kinh với ông. Về vấn đề đi dự lễ, ông bắt chẳng những con cháu và người nhà phải đi lễ Chúa Nhật mà cả lễ ngày thường, chỉ để lại một hai người ở nhà coi nhà. Chính ông làm gương cho vợ con, ông đi lễ hằng ngày và cầu nguyện sốt sắng. Ông ăn chay suốt mùa chay. Hằng ngày ông lần hạt rất nhiều lần.
Ông dạy bảo và giáo dục con cái cẩn thận chẳng nuông chiều con cái. Dù con cái đă lớn khôn hay đă có vợ con, ông vẫn tiếp tục coi sóc răn bảo. Có đứa con nào cứng cổ cứng đầu th́ ông đánh đ̣n, chẳng nuông chiều một đứa nào. Các con cái ông nhờ được ông giáo dục mà sau này nên người, không ai hư hỏng. Các con đều có ḷng đạo đức như ông. Một gia đ́nh mà có bốn người được phúc tử v́ đạo. Con trai ông là ông Lư Thi sau này cũng tử v́ đạo dưới thời Tự Đức năm thứ 11, tại Nam Định. Một người con khác tên là ông Phó Nhâm chẳng chịu bỏ đạo bị đày lên Cao Bằng và chết rũ tù ở trên đó. Con rể ông là ông Lư Mỹ cũng chịu tử v́ đạo với ông. Trước mặt kẻ ngoại thực là một thảm cảnh cho gia đ́nh ông. Nhưng trước mặt kẻ có đạo, thực là một phúc Chúa ban cho ông và gia đ́nh.
Khi con cái đă khôn lớn, ông lo liệu gia đ́nh. Ông không đặt vấn đề giàu sang phú quư mà là ḷng đạo. Người nào muốn cưới hỏi con cái ông phải đạo đức. Dù giàu có mà khô khan nguội lạnh ông cũng không gả con cho. Trái lại dù nghèo mà đạo đức th́ ông cũng bằng ḷng ngay. Chẳng những ông lo dạy con cái đạo nghĩa, mà c̣n lo cho con cái học hành. Trong nhà ông, ông nuôi thầy đồ để dạy chữ nghĩa cho con cái. Nhà ông cũng không phải nghèo hèn trong làng. Ông rất chăm chỉ làm ăn, nên nhà không bao giờ thiếu thốn. Trong gia đ́nh có đầy tớ, và ông đối xử rất công bằng. Ông chẳng mang tiếng xấu ǵ trong làng và cũng chẳng ai trách móc ông được điều ǵ. Dù ông mới gia nhập làng Kẻ Vĩnh, nhưng uy tín của ông rất lớn. Ông được xếp vào hàng huynh thứ trong làng. Con rể ông làm Lư Trưởng, sau này con trai ông là ông Lư Thi cũng làm Lư Trưởng.
2. Xử tốt với bậc tu tŕ: Ông trùm Đích có ḷng kính mến các đấng các bậc tu tŕ. Ông hay gửi quà biếu xén nhà chung và tặng quần áo cho các chú các thầy. Ông chẳng tiếc công tiếc của với các vị tu tŕ. Có một năm trong nhà chung bị dịch tả, người chết rất nhiều, số c̣n lại ốm đau. Bấy giờ ngoài làng có một số người t́nh nguyện rước các thầy về nhà ḿnh để phục thuốc và đôi khi chờ đến khi khỏe hẳn mới cho trở về nhà chung, ông trùm Đích rước tám thầy về nhà ḿnh để phục thuốc. Về sau, đức cha muốn bù tiền phí tổn cơm nước thuốc men cho ông, nhưng ông không chịu nhận. Lúc bị cấm đạo các thầy phải tản mát các nơi, th́ ông chứa chấp các thầy tràng nhất (các chú đang học lớp 12) tại nhà ông chừng hai năm. Quả thật can đảm! V́ có sắc chỉ vua ban ra, ai chứa chấp các đấng bậc mà ông bị bắt. Trước kia ông đă chứa Đức Cha Dụ, rồi 3, 4 năm sau lại chứa Cha Năm. Thấy ḷng tốt của ông, nên các đấng bậc rất tin tưởng thường đi lại nhà ông. Riêng Cha Năm đối xử với ông như anh em ruột vậy. Có lẽ Thiên Chúa đă tiền định để cho đôi bạn quư này được cùng chịu khó v́ Chúa với nhau.
Ông có ḷng thương kẻ khốn khó, nhất là những người bị bệnh phong cùi. Ông thương họ cách đặc biệt. Ông thường đến an ủi giúp đỡ họ và khuyên bảo họ vâng theo thánh ư Chúa. Người ở trại phong thường cậy ông mua và lo liệu mọi sự cho họ.
Ông trùm Đích chẳng bao giờ làm trùm họ, nhưng v́ ḷng đạo, tư cách của ông cũng như v́ tuổi tác mà giáo dân đă kính trọng ông và gọi ông là ông trùm.
4. Quân dọ thám mở đường: Ít lâu trước khi ông Đích bị bắt, có hai người tên là Tỉ ở làng Đông Mạc, và Xuân ở làng Tiểu Tức Mạc thuộc về huyện Mĩ Lộc, được các quan sai đến ḍ thám để bắt các đạo trưởng và các đồ đạo trong làng. Chúng đến nhà ông trùm và xin làm người làm thuê. Ông trùm và tất cả các người trong nhà và ngay cả người trong làng cũng không ngờ chúng là kẻ gian. Ông trùm Đích không ngờ nên thuê chúng. Ở được ít lâu, chúng có đủ bằng chứng về Cha Năm lúc đó đang trú tại nhà ông Đích. Chúng liền trở về tỉnh và báo cho cấp trên để vây làng bắt ông trùm và Cha Năm.
Bấy giờ Trịnh Quang Khanh đang làm tuần phủ Nam Định. Ông bị vua Minh Mệnh quở trách v́ không bắt đạo hiệu quả, nên ông ra lệnh gắt gao buộc các thuộc hạ phải bắt đạo gắt gao hơn, có khi chính ông đích thân đi bắt đạo. Lúc này được tin quân ḍ thám về báo, ông chia quân lính làm hai ngả: đường bộ và đường thủy để bao vây làng Kẻ Vĩnh. Năm Minh Mệnh thứ 19, sáng ngày 3-7-1838 khi mặt trời vừa mới mọc, quân lính vây bốn mặt làng Kẻ Vĩnh. Ông tuần phủ đi thuyền đến bến Kẻ Vĩnh. Ông ngồi trên đ́nh làng và truyền gọi lư trưởng là ông Lư Mỹ ra hầu. Sau đó ông ra lệnh cho các trai tráng trong làng từ 18 tuổi trở lên phải ra đ́nh làng điểm mục. Ông cũng bắt ông Lư Mỹ phải làm tờ cam kết nếu bắt được các đồ đạo và đạo trưởng trong làng th́ lư trưởng phải chịu trách nhiệm. Đang khi tuần phủ ngồi tại đ́nh làng, th́ hai tên Tỉ và Xuân dẫn lính tráng tới bao vây nhà ông trùm Đích. Chúng bắt được Cha Năm tại nhà ông trùm Đích, nên cũng bắt cả ông trùm để nộp cho quan. Ra tới đ́nh làng, quan hỏi ông Đích có chịu bỏ đạo không? Ông không chịu. Quan truyền đóng gông ông Đích và giải ra tỉnh cùng với Cha Năm và con rể ông là ông Lư Mỹ. Đến tỉnh ông trùm cũng được giam cùng một chỗ với hai đấng kia.
5. Những lần dụ dỗ bỏ đạo: Đang khi ông bị giam ở tỉnh, quan gọi ông ra hầu ṭa 4, 5 lần và bắt ông bỏ đạo. Bắt ép không được, các quan lại khuyên dụ ông: "Ông đă già rồi, con cái cũng đă khôn lớn, có nhà cửa cả, ông hăy quá khóa mà về ở với con cái, th́ chẳng vui hơn sao?"
Trước ông trùm Đích nghĩ đến những h́nh khổ ḿnh sẽ phải chịu v́ đạo th́ sợ hăi lắm, dường như muốn sờn ḷng. Tuy nhiên Cha Năm, ông Lư Mỹ, ông Lư Thi và các con cái yên ủi ông, khuyên bảo ông xưng đạo vững vàng và chịu khổ ít lâu sẽ được Chúa thưởng công v́ tử đạo là phúc đời đời, và để gương lại cho con cháu và bổn đạo mọi nơi. Con cháu xin ông đừng quá khóa, kẻo mang tiếng và sinh gương mù gương xấu cho những người khác và lại liều ḿnh mất phúc Thiên Đàng. Ông được những lời khuyên bảo và an ủi, th́ mạnh dạn thưa với quan rằng: "Bẩm lạy quan lớn, về con cái th́ mặc con cái, tôi đă lo liệu cho chúng nó rồi. C̣n về Đức Chúa Trời, đă có lẽ tự nhiên buộc tôi phải thờ lạy Người, có lẽ nào tôi lại dám bỏ Người. Quan lớn có tha th́ tha, bằng chẳng tha th́ chớ đừng ép tôi nữa".
6. Con rể chịu đ̣n thay cha: Có một lần quan truyền khiêng ông qua ảnh chịu nạn: hai tên lính khiêng hai đầu gông, c̣n hai thằng lính khác th́ kéo chân ông đạp vào ảnh, nhưng ông Đích co chân lên, nên chân không chạm ảnh. Quan truyền đánh ông hai ba lần, nhưng khi quan toan đánh ông th́ ông Lư Mỹ thấy cha già nên xin chịu đ̣n thế cho ông. Quan chấp nhận lời xin của ông Lư Mỹ nên không đánh ông, mà chỉ đánh ông Lư Mỹ. Hơn nữa thấy ông già lăo quan cũng không muốn đánh, và cũng chỉ bắt đeo gông nhẹ mà thôi.
Ông trùm Đích không phải đ̣n vọt, nhưng ông thấy con rể chịu đ̣n thế ḿnh th́ thương con lắm. Có lần thấy con rể bị quan đánh dữ quá, và khi ông Lư Mỹ về tới nhà giam nát cả thịt, máu me chảy ra chan ḥa, th́ ông trùm nói rằng: "Các quan đánh dữ quá thế này th́ con chết mất, chẳng có lẽ nào sống đến ngày xử được".
Trong hơn một tháng phải giam, ông trùm Đích siêng năng đọc kinh cầu nguyện. Ông xin Chúa ban ơn giúp sức để chịu khó cho nên. Đừng kể việc đọc kinh chiều sớm với các bạn tù, mà ông c̣n đọc kinh riêng nữa. Ở trong tù, Cha Năm cùng ông và các bạn tù cứ đọc kinh to như ở ngoài vậy. Các lính canh ngục cũng làm ngơ không nói ǵ. Ông cũng xưng tội hai ba lần và chịu lễ ít là một lần. Những đồ ăn con cháu gửi ông đem phân phát cho những tù nhân cũng bị giam với ḿnh.
7. Án tử về kinh đô: Trong án ông trùm Đích, các quan viết tâu vua như sau: "Tên Nguyễn Khiêm xưng ra rằng: 'Tôi 69 tuổi, quê ở làng Vĩnh Trị, có cửa nhà, vợ con và đầy tớ ở đấy, vốn theo đạo Gia Tô và quen biết đạo trưởng Mai Ngũ từ khi c̣n làm học tṛ theo tây dương đạo trưởng Giacôbê (Đức Cha Leager). Khi mới có chỉ ra cấm nhặt đạo Gia Tô, đạo trưởng Mai Ngũ đi ẩn đâu th́ không biết. Song đến tháng ba (âm lịch) năm nay đạo trưởng ấy đến xin trú nhà tôị Tôi nghĩ t́nh quen thuộc nghĩa thiết xưa nay th́ cho trú, đến ngày 11-5 (âm lịch) các quan đến vây làng Kẻ Vĩnh, th́ bắt được đạo trưởng Mai Ngũ ở nhà tôí. Tên Khiêm xin cam chịu tội, chẳng dám phàn nàn. Chúng tôi đă đ̣i nó ra công đường cùng ra sức dỗ dành khuyên bảo và bắt khóa quá nhiều lần, nhưng mà tên ấy nói rằng: 'Tôi theo đạo đă lâu, thà chết chẳng thà bỏ đạó. V́ vậy chúng tôi xét rằng tên Khiêm tin theo đạo Gia Tô dù triều đ́nh đă nghiêm cấm đạo ấy, và nó cũng chẳng chịu bỏ. Chẳng những nó không bắt đạo trưởng Mai Ngũ đem nộp cho quan, mà lại c̣n chứa cùng giấu trong nhà ḿnh. Dù chúng tôi đă khuyên bảo quá khóa nhiều lần nó cũng không chịu xuất giáọ Vậy tên ấy cố t́nh bất tuân quốc pháp đă rơ, cho nên chúng tôi luận cho nó phải xử trảm quyết để kẻ khác biết mà sợ".
Án ông được gửi về triều đ́nh, và ngày 11-8-1838 vua Minh Mệnh châu phê y án. Ngày hôm sau, ông và Cha Năm cùng con rể là ông Lư Mỹ bị xử trảm. Trên đường đi đến pháp trường, ông, Cha Năm và ông Lư Mỹ rất vui vẻ.
8. Kết thúc cuộc đời: Khi đến pháp trường, Cha Năm quỳ xuống cái chiếu mà ông Lư Thi con ông trùm Đích đă trải sẵn. Ba đấng cầu nguyện một lúc, sau đó quan giám sát dịch loa, tuyên án. Quan truyền xử Cha Năm trước rồi ông trùm Đích sau. Sau hết đến ông Lư Mỹ. Lư h́nh chém một nhát th́ đứt đầu ông.
Sau khi xử tử ông trùm, ông Lư Thi được phép bỏ xác cha vào trong quan tài và khiêng về làng Kẻ Vĩnh. Dân làng ra đón rước xác ba đấng như đi rước, họ đốt đuốc và đóm để nghênh đón xác các ngài. Xác ông trùm được đem về nhà, và để ở nhà 5,6 ngày, sau đó xin cha làm lễ quy lăng và làm phép xác. Cả làng và các làng chung quanh đều đến rước xác ra chung quanh làng trọng thể lắm rồi mới đưa về táng trong vườn trước cửa nhà ông. Về sau con cái xây mộ ở đấy. Năm Tự Đức thứ 11, khi phá làng Kẻ Vĩnh, quan thấy mộ ông trùm Đích th́ ngỡ rằng bên trong người ta giấu vàng hoặc của cải trong đó, liền truyền quật mộ của ngài lên. Song khi mở ra, quan chẳng thấy ǵ trừ hài cốt của ngài, th́ lại bỏ đấy. Về sau, khi bốc mộ th́ thấy nước trong quan tài trong vắt như nước mưa.